Burevestnik

O redu

Često nas kritikuju zbog toga što prihvatamo kao etiketu tu reč «anarhija» koja toliko plaši većinu ljudi. «Vaše ideje su odlične», kažu nam, «ali morate priznati da je izbor imena za vaš pokret loš. Anarhija je, u svakodnevnom govoru, sinonim za nered i haos; reč nas podsjeća na sukob interesa, na individue koje se bore, što ne može dovesti do uspostavljanja harmonije».

Počnimo tako što ćemo istaći da pokret koji je posvećen akciji, pokret koji predstavlja novu tendenciju, retko ima priliku da bira ime za sebe. Nisu ‘Beggars of Brabant’ (engl. prosjaci Brabanta) izabrali svoje ime, koje je kasnije postalo popularno, već je u početku kao nadimak – i to dobro izabran nadimak – uzet od strane pokreta, zatim postao opšte prihvaćen, i uskoro poneo svoju ponosnu titulu. Takođe će postati jasno da je ova reč sumirala čitavu ideju.

A “Sans-culottes” (fr. bez gaća) iz 1793. godine? Neprijatelji narodne revoulcije su skovali to ime; ali je i ono sumiralo čitavu ideju – pobuna naroda, obučenog u rite, umornog od siromaštva, nasuprot svim tim rojalistima, tzv. patriotama i Jakobincima, dobro obučenim i pametnim, onim koji su, uprkos pompeznim govorima i uprkos tome što su im buržoaski istoričari odavali poštu, bili pravi neprijatelji naroda, duboko prezirući “Sans-culottes” zbog njihovog siromaštva, zbog njihovog slobodarskog duha i duha jednakosti, i zbog njihovog revolucionarnog entuzijazma.

Slično je i sa rečju “Nihilista” koja je zbunjivala novinare toliko dugo i dovela do igranja rečima, dobrih i loših, dok nije shvaćeno da se ne odnosi na čudnu – skoro religioznu – sektu, već na pravu revolucionarnu silu. Reč je skovao Turgenjev u svojoj noveli “Očevi i sinovi”, a potom su je prihvatili “očevi” i koristili je da bi se svetili neposlušnim “sinovima”.

Ali sinovi su to prihvatili i, kada su kasnije shvatili da to dovodi do pogrešnog shvatanja i kada su pokušali da se toga oslobode, to je bilo nemoguće. Štampa i javnost ne bi opisali ruske revolucionare nijednim drugim imenom. Ipak, ni ovo ime nije loše izabrano – jer i ono lepo zaokružuje jednu ideju; ono izražava negaciju celokupne delatnosti današnje civilizacije, zasnovane na tlačenju jedne klase od strane druge, negaciju postojećeg ekonomskog sistema, negaciju vlasti i moći, buržoaskog morala, umetnosti namenjene eksploatatorima, mode i manira koji su groteskni ili odbojno licemjerni, svega što je današnje društvo nasledilo od prošlih vekova: ukratko, negaciju svega prema čemu se buržoaska civilizacija odnosi sa poštovanjem. Isto je i sa anarhistima.

Kada se unutar Internacionale razvio pokret koji je odbijao autoritet organizacije i koji se, takođe, protivio autoritetu u svim njegovim oblicima, taj pokret je sebe prvo nazvao “federalističkim”, zatim “anti-državnim” ili “anti-autoritarnim”, U to vreme su zapravo izbegavali upotrebu imena “anarhist”. Činilo se da riječ “an-archy” (kako se tada pisala) identifikuje pokret previše sa prudonistima, čijoj se ideji ekonomske reforme tada protivila Internacionala. Ali upravo su zbog toga – da izazovu zbrku – neprijatelji ovog pokreta odlučili da ga tako nazovu; uostalom, tako je bilo moguće reći da sam naziv koji nose anarhisti pokazuje da oni teže jedino izazivanju nereda i haosa, ne brinući o posledicama. Anarhistički pokret je ubrzo prihvatio ime koje mu je dato. U početku se insistiralo na crtici između “an” i “archy”, zbog toga što u ovakvom obliku reč “an-archy” – koja dolazi iz grčkog jezika – znači “bez vlasti” (“bez gospodara”, “bez autoriteta”), a ne “nered”; međutim, pokret je uskoro usvojio reč u obliku u kojem se i dan-danas koristi, i više se nije trudio da ukazuje na značenje ili da javnost podučava grčkom jeziku.

Tako da se reč “vratila“ svom osnovnom, normalnom, uobičajenom značenju, kao što je napisao 1816. godine engleski filozof Bentham: “Filozof koji želi da reformiše loš zakon” – kaže Bentam – “ne poziva na ustanak protiv tog zakona … Karakter anarhizma je sasvim drugačiji. On odbija postojanje zakona, odbacuje njegovu vrednost, on podstiče ljude da odbiju da to prepoznaju kao pravilo i da ustanu protiv njegovog sprovođenja”. Danas je smisao reči širi – anarhizam odbija ne samo postojanje zakona, već bilo kakve uspostavljene moći, svakog autoriteta (vlasti); ipak njegova suština je ostala ista: on se buni – i od toga počinje – protiv autoriteta i moći u bilo kom obliku.

Ali, kažu nam, ta reč nas podseća na negaciju reda, stoga i na ideju haosa, ili nereda. Ipak, hajde da se uverimo da razumijemo o kakvom mi to redu govorimo. Da li je to harmonija o kojoj mi anarhisti sanjamo, harmonija u ljudskim odnosima koji će biti uspostavljeni slobodno kada čovečanstvo prestane da bude podeljeno u dve klase, gde je jedna žrtvovana zarad boljeg života druge, harmoniji koja će se spontano pojaviti iz jedinstva interesovanja kada svi ljudi pripadaju jednoj i istoj familiji, kada svako radi za dobrobit svih i svi za dobrobit svakog? Očigledno ne! Oni koji kažu da je anarhija negacija reda ne pričaju o ovoj harmoniji budućnosti; oni pričaju o redu kakvog poznajemo u današnjem društvu. Pa, da vidimo kakav je taj red koji anarhija želi da uništi.

Red danas – ono što podrazumjevaju kada kažu red – je 9/10 čovečanstva koje radi da bi obezbedilo raskoš, uživanje i zadovoljenje najodvratnijih strasti za šačicu besposličara. Red je kada je 9/10 čovečanstva lišeno svega što je neophodno za pristojan život, za normalan razvoj intelektualnih sposobnosti. Svesti 9/10 čovečanstva na nivo tegleće stoke koja živi od danas do sutra, i koja ne može ni da se usudi da pomisli na zadovoljstva koja ljudima nudi naučno istraživanje I umetničko stvaralaštvo – to je, dakle, red!

Red je kada siromaštvo i glad postanu normalno stanje društva. To je irski seljak koji umire od gladi; to je seljak trećine Rusije koji umire od difterije i tifusa, ili gladi koju prati oskudica – dok se u isto vreme rezerve žita izvoze u inostranstvo. To je italijanski narod doveden do napuštanja svog plodnog zemljišta, koji luta po Evropi tražeći tunel koji će da kopa, gde rizikuje da bude sahranjen posle samo nekoliko meseci postojanja. To je zemlja koja se oduzima seljacima da bi se uzgajale životinje za ishranu bogatih; to je zemlja koja se radije ostavlja neobrađena nego što se vraća onima koji ne traže ništa više osim da je obrađuju.

Red je žena koja se prodaje da bi nahranila decu, to je dete koje je dovedeno do toga da završi u fabrici ili da umre od gladi, to je radnik koji je sveden na mašinu. To je strah od radnika koji ustaju protiv bogatih, strah od ljudi koji ustaju protiv vlasti.

Red je kada se beskrajno mali broj ljudi nalazi na pozicijama moći, koji iz tog razloga nameću sebe većini, koji odgajaju decu da se kasnije nađu na istim pozicijama i da zadrže iste privilegije služeći se prevarom, korupcijom, nasiljem i pokoljem. Red je neprestani rat čoveka protiv čoveka, struke protiv struke, klase protiv klase, zemlje protiv zemlje.

Red je top čija buka nikad ne prestaje u Evropi, to je opustošena zemlja, žrtvovanje čitave generacije na bojnom polju, uništavanje, za samo jednu godinu, imetka sticanog vekovima teškim radom. Red je ropstvo, misao u lancima, poniženje ljudske rase sprovedeno mačem i bičem. To je iznenadna smrt od eksplozije, ili spora, mučenička smrt hiljada rudara koji su dignuti u vazduh ili živi sahranjeni svake godine radi pohlepe njihovih gazda – i koji su upucani ili izbodeni čim se usude da se žale.

Konačno, red je Pariska komuna, udavljena u krvi. To je smrt trideset hiljada muškaraca, žena i dece, raskomadanih granatama, ubijenih, potopljenih u kalcijum-oksid ispod pariskih ulica. To je lice ruske omladine, zaključane u zatvorima, zakopane u sibirskom snegu, i – u slučaju najboljih, najčistijih, najposvećenijih – zadavljene u dželatovoj omči. To je red! A nered – šta “oni” zovu neredom?

To je ustanak ljudi protiv ovog sramnog poretka, razbijanje njihovih stega, slamanje njihovih okova i kretanje ka boljoj budućnosti. To su najslavnija dela u ljudskoj istoriji. To je pobuna uma uoči revolucije; to je rušenje hipoteza čuvanih tokom nepromenjenih vekova ; to je proboj novih ideja, smelih izuma, to je rešenje naučnih problema. Nered je ukidanje drevnog ropstva; to je podizanje komuna, ukidanje feudalnog kmetstva, pokušaj ukidanja ekonomskog ropstva. Nered je seljačka buna protiv sveštenika i zemljoposednika, spaljivanje dvoraca da bi se napravio prostor za kućice, napuštanje straćara da bi se našlo mjesto pod suncem. To je Francuska koja ukida monarhiju i zadaje smrtni udarac kmetstvu u čitavoj Zapadnoj Evropi.

Nered je 1848. godina koja uzdrmava kraljeve i proglašava pravo na rad. To su stanovnici Pariza koji se bore za novu ideju i koji, kada umru u masakru, ostavljaju čovečanstvu ideju slobodnih komuna, i otvaraju put ka ovoj revoluciji čije približavanje osećamo i koja će biti Socijalna Revolucija.

Nered – ono što “oni” nazivaju neredom – je razdoblje tokom kog čitave generacije vode neprekidnu borbu i žrtvuju se da bi pripremili čovečanstvo za bolji život, i otarasili se ropstva iz prošlosti. To je razdoblje tokom kog se narodna sposobnost slobodno razvija i za nekoliko godina napravi gigantske korake bez kojih bi čovek ostao u stanju drevnog roba, stvari koja puzi, koga je siromaštvo ponizilo.

Nered je izliv najlepših strasti I najvećeg požtrvovanja; to je epopeja uzvišene ljubavi prema čovečanstvu!

Riječ “anarhija”, koja sadrži u sebi negaciju takvog reda i podsjeća na najznačajnije trenutke u životu ljudi – zar to nije najbolje ime za pokret koji ide ka osvajanju bolje budućnosti?

Petar Kropotkin

Prevod: Zluradi Paradi

Hrišćanstvo (odlomak, Etika)

U odsustvu moralnog ideala koji stavlja jednakost ljudi i pravednost kao cilj morala, Epikurovi sledbenici, dovoljno brojni u imperiji Aleksandra Makedonskog, a kasnije i u Rimskoj imperiji, nalazili su opravdanje za svoju ravnodušnost prema ranama društvenog uređenja.

Protest protiv rana tadašnjeg društva i protiv opadanja društvenosti bio je neizbežan. I on se pojavio, kako smo videli, prvo u stoičkome učenju, a zatim u hrišćanstvu.

Već u V veku PNE, otpočeli su ratovi između Grčke i Persije, i ovi su ratovi donekle doprineli potpunoj propasti uređenja slobodnih gradova-republika u Staroj Grčkoj, u kojim gradovima su nauka, umetnost i filozofija dostigli visok nivo razvoja. Zatim je u IV veku nastalo Makednosko carstvo i otpočeli su pohodi Aleksandra Velikog na Aziju. Cvateće nezavisne demokratije Grčke tada se pretvaraju u oblasti potčinjene novoj osvajačkoj imperiji. I, osvajači, s Istoka dovodeći robove i dovozeći opljačkano blago, paralelno sa ovim uvode centralizaciju kao i u tom sistemu neizbežni despotizam i duh grabeža i bogaćenja. I još više. Pristigla bogatstva u Grčku privlače pljačkaše sa Zapada, te već krajem III veka PNE otpočinje rimsko osvajanje Grčke.

Rasadnik znanja i umetnosti, kakva je bila Drevna Helada, pretvorena je u provinciju Rimske imperije. Svetionik nauke, koji je gorio negda u Grčkoj, ugasio se na dugo vreme. Iz Rima se na sve strane proširila pljačkaška centralizovana država, u kojoj se luksuz viših klasa stvarao na ropskom radu pokorenih naroda i u kojoj je razvrat viših klasa prešao sve granice.

U ovakvim uslovima bio je neizbežan protest, i on se pojavio – prvo u obliku signala nove religije – budizma, koji se začinje u Indiji, gde se događalo isto takvo raslojavanje kao i u Rimskoj imperiji, a zatim, četiristo godina kasnije, u obliku hrišćanstva u Judeji, odakle je prešlo u Malu Aziju, prepunu grčkih kolonija, a zatim u sam centar rimskog gospodstva, u Italiju.

Lako je razumeti kakav je utisak, naročito na siromašne klase, izvršila pojava ovih dvaju učenja, koja inače imaju dosta zajedničkog. Vesti o novoj religiji koja se pojavila u Indiji počele su da prodiru u Judeju i Malu Aziju već u poslednja dva veka PNE. Pričalo se, kako je, podstaknut zahtevima nove vere, carev sin Gautama napustio svoj dvor i mladu ženu, zbacio sa sebe carsku odoru, odrekao se bogatstva i vlasti i postao slugom svoga naroda. Živeći od milostinje, on je učio preziru prema bogatstvu i vlasti, ljubavi prema svim ljudima – prijateljima i neprijateljima; učio je žaljenje svih živih bića, propovedao krotkost i priznavao jednakost svih zvanja, uključujući i najniža.

Kod naroda izmučenih ratovima i nametima, čija su najbolja osećanja vređali vlastodršci, učenje Bude Gautame (reč buda znači učitelj) brzo je našlo brojne sledbenike, te se ono pomalo iz severne Indije širilo na jug i na istok čitave Azije. Desetine miliona ljudi prelazilo je u budizam.

Ovo isto dogodilo se oko četiristo godina kasnije, kad je slično, ali još uzvišenije učenje hrišćanstva počelo da se širi iz Judeje po grčkim kolonijama u Maloj Aziji, pa je prodrlo u Grčku, a otuda na Siciliju i u Italiju.

Podloga za novu religiju sirotinje koja je ustala protiv razvrata bogatih bila je dobro pripremljena. Zatim, stihijska seoba mnogih naroda iz Azije u Evropu, koja počinje u to vreme i traje celih dvanaest vekova, donela je takav užas da je potreba za novom verom mogla samo da ojača(1).

Među onima koji su preživeli te užase, čak su trezveni mislioci gubili veru u budućnost čovečanstva; mase su u ovim najezdama videle delo Zle Sile; u glavama ljudi javljala se predstava o “smaku sveta”, te su tim pre tražili spas u religiji.

Glavna razlika hrišćanstva i budizma od religija koje su im prethodile bila je u tome, da su, umesto žestokih bogova koji su bili osvetoljubivi, čijoj su se volji morali pokoravati, ove dve religije istakle – kao primer ljudima, a ne za zastrašivanje – idealnoga bogočoveka, gde u hrišćanstvu, ljubav božanstvenoga učitelja prema ljudima – prema svim ljudima, bez razlike narodnosti ili materijalnog stanja, a pogotovo prema siromasima – stigla je do najvišeg podviga, do smrti na krstu radi spasenja čovečanstva od Zla.

Umesto straha pred osvetoljubivim Jehovom ili pred bogovima koji personifikuju zle sile prirode, propovedala se ljubav prema žrtvi nasilja, a moralni učitelj u hrišćanstvu nije bio osvetoljubivo božanstvo, niti žrec, niti čovek iz duhovne kaste, niti čak mislilac iz kategorije mudraca, već čovek iz naroda. Ako je osnivač budizma Guatama još bio i carev sin koji je dobrovoljno postao prosjak, osnivač hrišćanstva je tesar koji je ostavio svoj dom i svoje rođene i živio kao što žive “ptice nebeske”, očekujući skori dolazak “Strašnoga suda”. Život ove dvojice učitelja nije tekao u hramovima ili akademijama, već među sirotinjom, i upravo iz ove sirotinje, a ne između služitelja hramova, potiču Hristovi apostoli. I, ako su se kasnije u hrišćanstvu i budizmu složile “crkva”, tj vlada “izabranih”, s neizbežnim porocima svake vlasti, to predstavlja direktno odstupanje od volje obojice osnivača ovih religija, ma kako se trudili da ovo odstupanje opravdaju pozivanjem na knjige koje su napisane mnogo godina poslije smrti samih učitelja.

Druga glavna osobina hrišćanstva, koja čini njegovu osnovnu snagu, bilo je to, što je ono isturilo kao glavnu vodeću nit u čovekovome životu ne ličnu sreću, već sreću društva, i sledstveno, kao ideal – ideal društvenosti, za koji bi čovek bio sposoban da da svoj život (vidi, na primer, glave Jevanđelja po Marku). Ideal hrišćanstva nije bio miran život grčkog mudraca, niti ratni ili građanski podvizi Stare Grčke i Rima, već propovednik koji je ustao protiv bezličnosti savremenog mu društva i koji je spreman da ide u smrt za propovedanje svoje vere, što se sastoji u pravednosti prema svima, u priznavanju ravnopravnosti svih ljudi, u ljubavi prema svima, kako svojima tako i tuđima i, konačno u praštanju uvreda – u protivteži tada opštem pravilu obavezne osvete za uvrede.

Na žalost, upravo ove osnove hrišćanstva – naročito ravnopravnost i opraštanje uvreda – ubrzo su se počele umekšavati u propovedima nove vere, a zatim su se stale potpuno zaboravljati. U hrišćanstvo, isto tako kao i u sva moralna učenja, vrlo brzo, još u apostolsko doba, uvlačio se oportunizam, tj. učenje “blažene sredine”. I završilo se ovo tim lakše, što se i u hrišćanstvu, kao i ostalim religijama, stvorilo jezgro ljudi koji su tvrdili da su oni ti koji su dužni da vrše obrede i tajne, da čuvaju Hristovo učenje u svoj njegovoj čistoti i da se bore protiv njegovih lažnih tumačenja koja su se stalno pojavljivala.

Nema sumnje, i ustupci apostola su se donekle objašnjavali takođe žestokim progonima prvih hrišćana u Rimskoj imperiji, sve dok hrišćanstvo nije postalo zvanična religija. I, moguće je, da su se činili samo spoljni ustupci, dok se unutrašnje jezgro hrišćanskih zajednica držalo učenja u svoj njegovoj čistoti. Zaista, dugim nizom pažljivih istraživanja, sad je utvrđeno da su ova četiri jevanđelja, koja je crkva priznavala kao najtačnija izlaganja Hristovog života i učenja, kao i “Dejanija” i “Poslanice” apostola, u redakcijama koje su stigle do nas, bili napisali ne pre no između 60-ih i 90-ih godina NE, možda čak i kasnije – između 90-ih i 120-ih godina. Ali su i tada jevanđelja i poslanice bile prepisi starijih zapisa, koje su prepisivači obično dopunjavali predanjima koja su stigla do njih(2). Ali, upravo su u ovome vremenu trajali žestoki progoni hrišćana koje je vršila rimska država. Pogubljenja u Galileji počinju odmah poslije ustanka Jude Galilejskoga protiv rimske vlasti, već 9. godine NE, a zatim još žešći progoni Jevreja počinju posle ustanka u Judeji, koji je trajao od 66. do 71. godine, gde je izvršeno na stotine pogubljenja(3).

Imajući u vidu takve progone, hrišćanski propovednici, spremni da i sami izgube život na krstu ili lomači, mogli su, naravno, u svojim poslanicama vernicima činiti drugostepene ustupke, kako bi izbegli progone još mladih hrišćanskih opština. Tako, na primer, reči “dajte catu carevo, a Bogu Božje”, na koje toliko vole da se pozivaju vlastodršci, mogle su se u jevanđelju naći kao neznatan ustupak koji ne narušava suštinu učenja, tim pre što je hrišćanstvo propovedalo odricanje od svih životnih dobara. Zajedno s ovim, nastavši na Istoku, hrišćanstvo je bilo izloženo uticaju njegovih verovanja u jednom veoma važnom pravcu. Religije Egipta, Persije i Indije nisu se zadovoljavale jednostavnom personifikacijom prirodnih sila, kako je to bilo u grčkom i rimskom paganstvu. One su u svetu videle borbu dvaju ravnopravnih načela – Dobra i Zla, Svetla i Tame, i ta se borba prenosila u čovekovo srce. I ova predstava o dvema suprotstavljenim silama, koje se bore za prevlast u svetu, donekle je ušla u hrišćanstvo kao njegovo osnovno načelo. A zatim, predstavom o snažnom đavolu koji osvaja čovekovu dušu, hrišćanska se crkva naveliko koristila tokom mnogo vekova da bi neverovatnom žestinom istrebljivala one koji su se drznuli da kritikuju njene štićenike.

Tako je crkva u životu direknto odbacila dobrotu i praštanje, koje je propovedao osnivač hrišćanstva i što je ovu religiju razlikovalo od svih ostalih, sem budizma. Čak i više! Ona nije znala za granice surovosti u odnosima prema svojim protivnicima.

Zatim su Hristovi sledbenici, čak najbliskiji, sve više odstupali. Sve više i više se udaljavajući od prvobitnog učenja, stigli su dotle, da je hrišćanska ckrva stupila u bezrezervni savez s carevima, tako da su u očima “crkvenih glavara” istinska Hristova učenja već postala opasna, toliko opasna, da u Zapadnoj crkvi nisu dozvoljavali objavljivanje jevanđelja nikako, sem na narodu potpuno nepoznatom latinskom jeziku, a u Rusiji na malopoznatom staroslovenskom(4).

Ali je od svega najgore bilo što je, pretvorivši se u državnu crkvu, hrišćanstvo zaboravilo osnovnu razliku hrišćanstva od svih prethodnih religija, sem budizma. Zaboravilo je praštanje uvreda i za svaku se uvredu svetilo ništa manje od istočnih despota. Konačno, predstavnici crkve ubrzo su postali isto takvi gospodari kmetova kao i svetovno plemstvo i postepeno su stekli isto takvu imovinu i sudsku vlast kao i grofovi, hercezi i kraljevi, gde su, koristeći se ovom vlašću, crkveni knezovi se pokazali isto tako zli i osvetoljubivi kao i svetovni vladari. Kad se u XV i XVI veku počela razvijati centralizovana vlast kraljeva i careva u tada formiranim državama, crkva je svojim uticajem i bogatstvom pomagala stvaranje takve vlasti i svojim krstom je ozvaničavala zverima slične vladare, kakvi su Leopold XI, Filip II i Ivan Grozni. Svako protivljenje svojoj vlasti crkva je kažnjavala istočnjačkom surovošću – mučenjem i lomačom, zbog čega je Zapadna crkva stvorila čak posebnu instituciju – “Svetu” inkviziciju.

Ustupci svetovnim vlastima, koje su činili prvi Hristovi sledbenici, odveli su hrišćanstvo daleko od učenja njegovog osnivača. Opraštanje ličnih uvreda odbačeno je kao balast, čime je bilo opovrgnuto ono što je predstavljalo glavnu odliku hrišćanstva za razliku od prethodećih mu religija, sem budizma.

Doista, ako bez predrasuda pogledamo ne samo prethodne religije, nego čak i navike i običaje najranijeg rodovskog života kod divljaka, naći ćemo u svim prvobitnim religijama i u najstarijim zajednicama da se smatralo, i još se smatra, za pravilo da ne činiš bližnjemu, tj. čoveku svoga plemena, ono što sebi ne želiš. Na ovome su se pravilu gradila sva ljudska društva već nekoliko hiljada godina, tako da, propovedajući jednak odnos prema svim ljudima svoga plemena, hrišćanstvo nije unelo ništa novo(5).

Zaista, još u tako starom spomeniku rodovskog života kakav je “Stari zavet”, nalazimo pravilo: “Ne sveti se i ne budi zloban prema sinovima naroda tvog, već ljubi bližnjeg svog kao samog sebe”. Tako je, u ime Boga, rečeno u Mojsijevoj trećoj knjizi (Lev. 19,18). I ovo se pravilo prilagođavalo pridošlici: “…pridošlica koji se kod vas doselio, da za vas bude isto što i starosedelac vaš: ljubi ga kao sebe, jer ste i vi bili pridošlice u zemlji egipatskoj” (Lev. 19,34). Ista ovakva je i tvrdnja evangelista, da nema veće zasluge, do dati dušu svoju za plemenika, kako je to poetski rečeno u “Jevanđelju po Marku” (gl. 13). Ovo se čak ne može priznati kao posebna crta hrišćanstva, pošto se požrtvovanje za svoje srodnike hvalilo kod svih pagana, a zaštita svojih bliskih i uz rizik života – uobičajena je pojava ne samo kod divljih plemena, već i kod većine društvenih životinja.

Ovo isto treba reći i za dobročinstvo koje se često predstavlja kao prepoznatljiva crta hrišćanstva, za razliku od paganske starine. Međutim, već u plemenskom životu, otkazati srodniku ili čak strancu ubežište ili ne podeliti s njim trpezu – uvek se smatralo, i sad se smatra, zločinom. Već sam u 3. glavi pomenuo da Burjat, koji slučajno osiromaši, po pravilu, hrani se kod svakoga od svojih rođaka po redu, kao i to, da stanovnici Ognjene Zemlje, afrički Hotentoti i svi ostali “divljaci” na jednake delove dele među sobom svaki komadić hrane koji dobiju na dar. Zato, ako su u Rimskoj imperiji, osobito u gradovima, takvi običaji rodovskog uređenja stvarno isčezli, ne treba kriviti paganstvo, već ukupno političko uređenje osvajačke imperije. Primećujem, ipak, da su u paganskoj Italiji, za vreme Numi Pompilija, a zatim mnogo kasnije, za vreme imperije, bile vrlo razvijene kolegije (collegia), tj. udruženja zanatlija, koja su se kasnije, u srednjem veku, nazivala “gildama”, pa se i u kolegijama praktikovala ova ista obavezna uzajamna pomoć i postojale su obavezne zajedničke trpeze u određene dane, itd. koje su kasnije činile osobenu crtu svake gilde. Zato se nameće pitanje: da li je stvarno rimskom dohrišćanskom društvu bila strana uzajamna pomoć, kako to tvrde neki autori, ukazujući na odsustvo državnog i religioznog dobročinstva? Zar se nije njena nužnost pokazala kao posledica slabljenja cehovske organizacije “kolegija” u meri jačanja centralizacije države?

Dakle, dužni smo da priznamo da, propovedajući bratstvo i uzajamnu pomoć unutar svoga naroda, hrišćanstvo nije unelo nikakvo novo moralno naćelo. Ali, ono gde su hrišćanstvo i budizam stvarno uneli novo načelo u život čovečanstva, to je zahtevanje od čoveka potpunog praštanja učinjenog mu zla. Sve do tada je plemenski moral svih naroda zahtevao osvetu – ličnu i čak plemensku – za svaku uvredu: za ubistvo, sakaćenje, ranjavanje, za uvredu. Hristovo je učenje, u svom prvobitnom obliku, negiralo i osvetu, i sudsku kaznu, zahtevajući od oštećenog otkazivanje od svake “osvete” i potpuni “oproštaj” uvrede – i ne jednom, ne dvaput, već vazda, u svim slučajevima. U rečima “ne sveti se neprijatelju” jeste stvarni značaj hrišćanstva(6).

Ali su glavni Hristov zavet – odreći se osvete – hrišćani ubrzo odbacili. I apostoli su ga se pridržavali u znatno ublaženom obliku “…Ne uzvraćajte zlom na zlo, psovkom na psovku; naprotiv blagosiljajte” – piše apostol Petar u svojoj Prvoj poslanici (3,9). Ali, već kod apostola Pavla, nalazi se slabo podsećanje na praštanje uvreda, pa i ono ima egoističku formu: “Dakle, ne može biti oprošteno tebi, svakome čoveku, koji sudi drugome, jer tim istim sudom kojim sudiš drugome, osuđuješ sebe” (Rim. 2, 1). Uopšte, umesto preciznih Hristovih preporuka koje odbacuju osvetu, kod apostola je stidljivi savet “odložiti osvetu” i uopšteno propovedanje ljubavi. Tako je, ipak, osveta sudom, čak i u najžešćem obliku, postala neophodnom suštinom onoga što se naziva pravednošću u hrišćanskim državama i u hrišćanskoj crkvi. Zato na stratištu sveštenik prati dželata.

Ovo isto dogodilo se i s drugim osnovnim načelom Hristovog učenja. Njegovo je učenje bilo učenje jednakosti. Rob i slobodni rimski građanin za njega su jednako bili braća, sinovi Božji. “…Ko hoće da bude prvi među vama, da svima bude rob” – učio je Hrist (MK. 10,44). Ali, već kod apostola nalazimo drukčije. Robovi i podanici jednaki su sa svojim gospodarima… “u Hristu”. U stvarnosti pak, pokoravanje podanika postojećoj vlasti “sa strahom i trepetom” kao namesnicima Božjim i pokoravanje robova svojim gospodarima uvode apostoli Petar i Pavle kao glavnu hrišćansku vrlinu, gde vlasnicima robova isti ovi apostoli savetuju samo blaži odnos prema svojim slugama, ali uopšte ne i otkazivanje od robovlasničkih prava, čak i kada su robovlasnici “verni i voljeni”, tj. obraćeni u hrišćanstvo(7).

Saveti se apostola, naravno, mogu objasniti željom da ne podvode svoje sledbenike pod kazne tada besnih rimskih imperatora. Ali, svojim propovedima da se pobesnelim cezarima povinuju kao namesnicima Božjim, tj. priznavanjem ovih zveri za Božje namesnike, hrišćanstvo je sebi zadalo udarac od koga se do danas ne može oporaviti. Prestalo je biti religijom raspetog Hrista, da bi moglo postati religijom države.

Kao rezultat, ropstvo i ropsko potčinjavanje vlastima, podržani od crkve, održali su se čitavih jedanaest vekova – sve do prvih gradskih i seljačkih ustanaka u XI i XII veku. Jovan Zlatousti, papa Grigorije, koga je crkva nazvala Velikim, i razni ljudi koje je crkva ubrojila u svece, odobravali su ropstvo, a “Blaženi” Augustin čak ga je opravdavao, tvrdeći da su to grešnici postali robovi zbog grehova svojih. Čak je relativno liberalni filozof Toma Akvinski tvrdio da je ropstvo “zakon božanski”. Samo su neki robovlasnici svojevoljno otpuštali svoje robove, a neki su episkopi sakupljali novac da otkupe robove. I tek su s početkom krstaških pohoda, neki robovi, prišivajući na rukav krst i krenuvši na Istok radi osvajanja Jerusalima, dobijali slobodu od svojih gospodara.

Za crkvom je, javno ili ćutke, išla većina filozofa. Tek u XVIII veku, uoči (velike) francuske revolucije, začuli su se glasovi slobodnih mislilaca protiv ropstva. Revolucija, a ne crkva, uništila je ropstvo u francuskim kolonijama i kmetstvo u samoj Francuskoj. U toku cele polovine XIX veka, cvetala je trgovina robovima-crncima u Evropi i Americi – i crkva je ćutala. Tek 1861. godine uništenje u Rusiji ropstva nazvanog “krepostnoe pravo”, pripremljeno zaverom dekabrista 1825. godine, petraševaca – 1848. godine i seljačkim bunama 50-ih godina, koje su kod plemstva izazvale strah od nove pugačevštine, postalo je svršenim činom; a 1864. godine, dogodilo se ukidanje ropstva i u “duboko religioznim” Sjedinjenim Državama. Poslije krvavog rata, robove su proglasili slobodnim, ali im nisu dali, da bi se prehranili, čak ni komadića zemlje koju su inače oni obrađivali.

U borbi sa lakomošću robovlasnika i trgovaca robovima, hrišćanstvo se pokazalo nemoćnim. Ropstvo se držalo sve dok povećana produktivnost mašina nije dala veću mogućnost bogaćenja najamnim radom, no radom robova i kmetova, i dok se sami robovi ne počeše buniti.

Na taj su način sledbenici hrišćanstva i učitelji vere odbacili dva osnovna njegova zaveta – jednakost i opraštanje uvreda. I, petnaest vekova je bilo potrebno dok se neki autori, odbacivši religiju, nisu odlučili da jedan od ovih zaveta – ravnopravnost – priznaju za osnovu građanskog društva.

Konačno, još se mora ukazati i na to, da je hrišćanstvo potvrdilo veru u đavola i njegove sile kao snažne suparnike Dobra. Vera u snagu Zle Sile naročito se učvrstila u onim vremenima kad su se događale velike seobe naroda; i crkva je naveliko koristila ovo verovanje, kako bi istrebila one “đavolove sluge”, koje bi se drznule da kritikuju njene poglavare. I više od toga: Rimska se crkva ponela prema hrišćanskome opraštanju uvreda kao prema grešci predobroga Učitelja i, umesto milosrđa, uzdigla svoj mač i lomače za uništenje onih za koje ona kaže da su jeretici(8).

Ma kako da su hrišćane proganjali u Rimskoj imperiji, i ma koliko bile malobrojne hrišćanske opštine tokom prvih vekova, hrišćanstvo je osvajalo ljude Male Azije, a zatim Grčke, Siciilje, Italije i uopšte Zapadne Evrope. Sa jedne strane ono je bilo protest protiv tadašnjeg ukupnog života u Rimskoj imperiji, i protiv ideala tog života, gde se bogaćenje vladajućih klasa gradilo na očajničkoj bedi seljaka i gradskog proletarijata, a “kultura” bogatih ljudi svodila se na stvaranje udobnosti života i na nekakav vanjski sjaj, uz potpuno zanemarivanje viših duhovnih zahteva, umnih i moralnih(9). Ali, već tada su mnogi težili istančanosti zadovoljstava u višim klasama, u vezi sa sve većom grubošću naravi, pa zato nije samo sirotinja, kojoj je hrišćanstvo obećalo oslobođenje, već i neki ljudi iz slobodnih i bogatih klasa tražili su u hrišćanstvu duhovniji život.

Istovremeno se, ipak, razvijalo nepoverenje u čovekovu prirodu. Ono se naziralo još u grčko-rimskom svetu od vremena Platona i njegovih savremenika. Sad pak, pod uticajem mračnih uslova života za vreme velike seobe naroda, besporetka rimskog društva, kao i uticaja sa Istoka, razvijao se pesimizam: gubila se vera u mogućnost da se naporima samog čoveka dosegne bolja budućnost. Stvaralo se uverenje u pobedu zle sile na zemlji, pa su ljudi rado tražili utehu u veri u zagrobno postojanje, gde više neće biti zemnoga zla i stradanja.

U takvim uslovima, hrišćanstvo je zahtevalo sve veću i veću vlast nad ljudima. Ali je to zanimljivo, da ono nije izvršilo bitne promene u uređenju života. Zaista, ono ne samo da nije stvorilo nove oblike života, bar donekle rasprostranjene, već se, kao ranije paganstvo, pomirilo s rimskim ropstvom, s normandskim kmetstvom i s nakaradnošću rimskog samodržavlja. Hrišćanski sveštenoslužitejli ubrzo su čak postali oslonac imperatora. Imovinska nejednakost i političko ugnjetavanje ostali su isto kao što su bili i pre, a umni razvoj društva je znatno opao. Hrišćanstvo nije izgradilo nove oblike društvenosti. Ustvari, očekujući skori smak sveta, ono se o prethodnome malo brinulo, te je prošlo više od hiljadu godina dok u Evropi, prvo na obalama Sredozemlja, a zatim i unutar kontinenta, nije se počelo stvarati, ali na osnovu potpuno drugih izvora, novo ustrojstvo života u gradovima koji su se proglasili nezavisnima. U ovim novim centrima slobodnog života, sličnih i po tome slobodnim gradovima Stare Grčke, započinje preporod nauke, koja je u Evropi zamrla još u vreme Makedonske i Rimske imperije.

U apostolskom dobu, Hristovi sledbenici, živeći u iščekivanju njegovog drugog dolaska, uglavnom su se brinuli o širenju učenja koje ljudima obećava spasenje. Oni su žurili da razglase “blagu vest” i, ako je trebalo, ginuli mučeničkom smrću. Ali, već u II veku istorije hrišćanstva, počinje stvaranje hrišćanske “crkve”. Poznato je kako se na Istoku nove religije lako razbijaju na mnoštvo tokova. Svaki na svoj način tumači novo učenje i čvrsto se drži svoga tumačenja. I hrišćanstvu je pretilo isto takvo usitnjavanje, tim pre što su se u Maloj Aziji i Egiptu, gde se naročito širilo, uz njega stalno lepila druga učenja: budizam i staro paganstvo(10). Zbog ovoga, odavno su učitelji hrišćanstva težili da, po starozavetnome uzoru, stvore “crkvu”, tj. usko povezanu grupu učitelja koji ovo učenje čuvaju u njegovoj punoj čistoti ili makar u jednoobraznom obliku.

Ali, čim su stvorene crkve kao čuvari učenja i njegovih obreda, stvaralo se, isto kao i u budizmu, s jedne strane monaštvo, tj. učitelji vere odvojeni od društva, a sa druge strane – posebna, jaka, kasta sveštenstva, i počeo je proces zbližavanja ove kaste sa svetovnom vlašću. Čuvajući ono što je smatrala čistotom vere i progoneći ono što je smatrala njenim iskrivljavanjem i jeresi, crkva je uskoro imala svoje “otpadnike” koje je vrlo žestoko kažnjavala. I radi uspeha u ovoj borbi, ona je u početku tražila, a zatim već zahtevala podršku svetovnih vlasti, koje su, sa svoje strane, od crkve tražile blagonaklon odnos prema sebi i podršku religije za svoju tiransku vlast nad narodom.

Tako se zaboravljala osnovna misao hrišćanskog učenja – njegova skromnost, njegov “duh smirene mudrosti”. Pokret koji je počeo kao protest protiv surovosti vlasti, sad se preobraća u oruđe te vlasti; blagoslov crkveni nije samo vlastodršcima opraštao njihove zločine, već je ove prestupe predstavljao kao izvršenje volje Božje.

Paralelno s ovim, hrišćanska je crkva svim silama nastojala da omete hrišćane u izučavanju “paganske prošlosti”. Spomenici i rukopisi Stare Grčke, tada jedini izvori znanja, uništavani su, jer je crkva u njima videla samo “gordost” i “neveru” koje nameće đavo, te su njene zabrane bile tako stroge i toliko su se podudarale s ukupnim duhom netrpeljivosti hrišćanstva, da su neka dela grčkih mislilaca potpuno nestala, pa su do Zapadne Evrope došla tek zahvaljujući tome da su ih sačuvali Arapi u svojim prevodima. Tako su revnosno hrišćani zatirali “helensku mudrost”(11).

Ipak se feudalno uređenje sa svojim kmetstvom, nastalo u Evropi poslije raspada Rimske imperije, počelo raslojavati, naročito od krstaških pohoda i nakon niza ozbiljnih seljačkih ustanaka u gradovima(12).

Zahvaljujući vezama sa Istokom i uspostavljanju pomorske i suvozemne trgovine, u Evropi su se povezivali gradovi u kojima se, naporedo sa razvojem trgovine, zanatstva i umetnosti, pojavio i duh slobode, te su, počev od X veka, u ovim gradovima počeli svrgavati vlast svojih svetovnih gospodara i episkopa. Ovi su se ustanci brzo širili. Stanovnici pobunjenih gradova sami su uradili “hartije” ili “zapise” o svojoj slobodi i naterali su svoje vladare da ih priznaju i potpišu, ili će ih izagnati. Međusobno su se zaklinjali da ove hartije pažljivo čuvaju. Građani su prvo odbijali priznavanje kneževskog ili episkopskog suda i sami su birali sudije; organizovali su svoju gradsku miliciju za zaštitu grada i imenovali njenog starešinu; i, konačno, stupali su u saveze, federacije s ostalim isto tako slobodnim gradovima. Mnogi su gradovi okolne seljake oslobađali kmetovske zavisnosti od svetovnih i crkvenih feudalaca, pomažući im u zaštiti svojom gradskom milicijom. Tako je, na primer, radila Đenova u X veku. I, malo-pomalo, oslobađanje gradova i formiranje slobodnih komuna proširilo se po čitavoj Evropi: prvo u Italiji i Španiji, zatim, u XII veku u Francuskoj, Holandiji i Engleskoj, i, konačno u ostalome delu Evrope, sve do Češke, Poljske i severozapadne Rusije, gde su Novgorod i Pskov sa svojim kolonijama u Vjatki, Vologdi i dr. postojali kao slobodne narodne uprave tokom nekoliko vekova. Tako se u slobodnim gradovima začinjalo ono slobodno političko uređenje, zahvaljujući kojem se, pre nekih hiljadu i po godina, razvijalo obrazovanje u Staroj Grčkoj. Sad se ovo isto ponovilo u gradovima zapadne i srednje Evrope(13).

I, zajedno s nastankom novog slobodnog života, počelo je obnavljanje znanja, umetnosti, slobodnog mišljenja, što je u istoriji nazvano epohom renesanse.

Neću se ovde upuštati u razabiranje uzroka koji su Evropu doveli do renesanse, a zatim, u XVI i XVII veku, do tzv. epohe prosvetiteljstva, ne samo zato što o ovome buđenju ljudskog uma iz dugog dremeža ima dosta divnih radova, pa bi nas čak i njihov kratak pregled udaljio od našeg cilja. Morao bih da analiziram, mnogo podrobnije no što je to dosad činjeno, ne samo onaj uticaj na razvoj nauke, umetnosti i filozofije, jednako kao i uticaj pomorskih poduhvata i putovanja koja su tih godina preduzeta radi trgovine sa Istokom, otkriće Amerike, itd. već čak i uticaj novih oblika društvenog života koji se tada organizuje u slobodnim gradovima. Zatim, takođe bi neophodno bilo pokazati kako su ovi novi uslovi gradskog života i buđenje seoskog stanovništva doveli do novog razumevanja hrišćanstva i do dubokih narodnih pokreta, u kojima se protest protiv vlasti crkve povezivao s težnjom za oslobođenjem od kmetskog ropstva.

Ti su se ustanci kao veliki talas razlili širom Evrope. Počeli su od pokreta albižanaca u južnoj Francuskoj u XI i XII veku. Zatim krajem XIV veka u Engleskoj došlo je do ustanaka Džona Bola (John Boll), Vata Tajlera (Wat Tyler) i lolarda, usmerenih protiv lordova i države, a vezano s Viklifovim protestantskim pokretom. U Češkoj je buknuo ustanak velikog reformatora i mučenika Jana Husa (spalila ga crkva 1415. god.), čiji su mnogobrojni sledbenici, husiti, ustali kako protiv katoličke crkve, tako i protiv feudalaca; zatim je počeo komunistički pokret Moravske braće u Moravskoj i anabaptista (prekrštenika) u Holandiji, zapadnoj Nemačkoj i Švajcarskoj, gde su i jedni i drugi težili ne samo da očiste hrišćanstvo od taloga koji se na njemu nakupio zbog svetovne vlasti sveštenstva, već i da promene sav društveni poredak u smislu jednakosti i komunizma. Na kraju, trebalo bi se zaustaviti na velikim seljačkim ratovima u Nemačkoj u XVI veku, koji su bili u vezi s protestantskim pokretom, i na ustancima protiv papizma, plemstva i kraljeva u Engleskoj 1639.-1648., koji su se i završili pogubljenjem kralja i uništenjem feudalnog uređenja. Konačno, ni jedan od ovih pokreta nije postigao one političkoekonomske i moralne ciljeve koje su sami postavili. Ali, u svakom slučaju, oni su u Evropi stvorili dve relativno slobodne konfederacije – Švajcarsku i Holandsku, a za ovim i dve relativno slobodne zemlje – Englesku i Francusku, gde je ljudski um toliko bio pripremljen, da su učenja slobodnih mislilaca nalazila mnoge sledbenike, i gde su autori mogli da pišu, a ponekad i da štampaju svoja dela ne strahujući da će biti spaljeni na lomači glavara hrišćanske crkve ili da će biti osuđeni na večitu robiju.

Da bi se potpuno razumeo napredak filozofskog mišljenja kojim se oglasio XVII vek, morao bi se, dakle, razmotriti uticaj ovih revolucionarnih narodnih pokreta paralelno s uticajem tada otkrivenih spomenika starogrčke pismenosti o kojima se s toliko oduševljenja govori u istorijama epohe renesanse, zaboravljajući pritom narodne pokrete. Ali, takvo istraživanje u oblasti opšte filozofije istorije previše bi nas daleko odvelo od našeg neposrednog cilja. Zato ću se ograničiti da ukažem samo na to, da su svi ovi uzroci, uzeti zajedno, pomogli da se izgradi novi, slobodniji način života i, dajući nov pravac mišljenju, oni su pomogli stvaranju nove nauke, donekle oslobođene od brige bogoslovlja, nove filozofije koja nastoji da obuhvati ukupan život prirode i da je objasni prirodnim putem i, konačno, da probudi stvaralaštvo ljudskog uma. Zajedno s ovim, potrudiću se da pokažem, kako je od tada sve ubedljivije počela da istupa u oblasti morala slobodna ličnost, koja je proglasila svoju nezavinost od ckrve, države i ustanovljenih predanja.

U toku prvih deset vekova NE, hrišćanska je crkva u izučavanju prirode videla nešto nepotrebno i čak štetno, što vodi samomišljenju “gordosti”. Gordost je pak progonjena kao izvorište neverovanja. Ono što u čoveku jeste moralno – tvrdila je crkva – on uopšte ne dobija od prirode, koja ga može samo na zlo podsticati, već isključivo od božanskog otkrovenja. Svako se ispitivanje prirodnih izvora moralnog u čoveku odbacivalo, pa je zato grčka nauka, koja se trudila da da prirodno objašnjenje moralnog, bezuslovno odbacivana. Srećom, u Grčkoj začeta nauka našla je svoje utočište kod Arapa koji su na svoj jezik prevodili grčke pisce i sami širili naše spoznaje, naročito o zemaljskoj kugli i nebeskim telima, a zajedno s ovim, i matematičko znanje uopšte, medicinu; poznavanje morala arapska je nauka, isto tako kao i grčka, smatrala delom poznavanja prirode. Ali, ovakva znanja hrišćanska je crkva odbacivala kao jeretička. To je trajalo više od hiljadu godina, i tek u XI veku, kad su u Evropi počeli gradski ustanci, počeo je i slobodnomisleći (racionalistički) pokret. Otpočelo je marljivo traženje ponegde sačuvanih spomenika grčke nauke i filozofije i, po njima, izučavanje geometrije, fizike, astronomije i filozofije. Usred dubokog mraka koji je u Evropi vladao toliko vekova, otkrivanje nekih rukopisa Platona ili Aristotela i njihovi prevodi postajali su svetski događaji: oni su otkrivali nov, nepoznat horizont, budili su svest, vaskrsavali osećanje lepote i oduševljenja prirodom i, zajedno s ovim, budili veru u snagu čovekovog uma, od čega je tako marljivo odvlačila hrišćanska crkva.

Od tada počinje renesansa – prvo u nauci, zatim uopšte, a takođe i u istraživanjima o suštini i osnovama morala. Mnogostradajući Abelar (1079 – 1142) već se početkom XII veka, prvi posle mislilaca Stare Grčke, usudio da tvrdi, kako čovek sam u sebi nosi začetke moralnih shvatanja. Ali, nije našao podrške za ovakvu jeres, pa se tek sledećeg veka u Francuskoj pojavio mislilac Toma Akvinat (1225 – 1278) koji je pokušao da poveže učenja hrišćanske crkve s delom Aristotelovog učenja, a u Engleskoj Rodžer Bekon (1214 – 1294) otprilike u isto vreme pokušavao je da, konačno, odbaci natprirodne silo u objašnjavanju kako prirode uopšte, tako i čovekovih moralnih shvatanja.

Uostalom, ovaj je pokret ubrzo bio ugušen, te su bili neophodni već pomenuti narodni pokreti koji su zahvatili Češku, Moravsku, zemlje koje sada čine Nemačku imperiju, Švajcarsku, Francusku, naročito južnu, Holandiju i Englesku. Trebalo je da stotine hiljada ljudi pogine od ognja i mača, a njihovi predvodnici da budu podvrgnuti paklenim mučenjima – rečju, neophodni su bili građanski nemiri koji su od XII do XVI veka zahvatili čitavu Evropu, da bi crkva i građanski vlastodršci, koji su i crkvom upravljali, dozvolili misliocima da govore i pišu o društvenom instiktu čoveka kao o instinktu moralnih shvatanja i o značaju ljudskog razuma u izgradnji moralnih načela. Ali je i ovde mišljenje, iako oslobođeno od robovanja crkvi, pripisivalo mudrim vladarima i zakonodavcima ono što se ranije pripisivalo božanskom otkrovenju – ali pre no se novi tok misli odlučio da prizna kako je izgradnja moralnih načela stvar sveljudskoga stvaralaštva. [...]

Petar Kropotkin

(odlomak, Etika, objavljeno 1921.
s ruskog preveo Vuk Minić, CID 2001.
obrada: Antifa BGD)

(1) Kad je, s završetkom ledenoga i, zatim, perioda otopljavanja ledenoga pokrivača, počelo brzo sušenje visoravni Srednje Azije, koje su sad nenaseljene pustinje s ostacima nekad mnogoljudnih gradova koji su sad zatrpani peskom, ovo je sušenje prisililo stanovnike ovih površina da se spuste na jug, u Indiju, i na sever, u nizije Džungarije i Sibira, odakle su krenuli na zapad u raskošne ravnice južne Rusije i zapadne Evrope. Tako su se preseljavali čitavi narodi, i nije teško zamisliti sav užas koji su ove seobe proizvodile kod drugih naroda, koji su već živeli u evropskim ravnicama. Doseljenici su ili pljačkali starosedioce ili istrebljivali cele oblasti koje bi im se suprotstavile. Ono što je ruski narod preživeo u XIII veku, za vreme mongolske najezde, to je Evropa preživela u prvih sedam ili osam vekova naše ere zbog preseljavanja hordi koje su jedna za drugom pristizale iz Srednje Azije, a Španija i Južna Francuska – zbog najezde Arapa, koji su se, takođe zbog sušenja, pokrenuli iz Severne Afrike u Evropu. (nazad)

(2) O postojanju velikog broja takvih zapisa svedočio je već evangelista Luka (I. 1-4), pristupajući svome tekstu u kome je svodio ranije zapise. (nazad)

(3) Ustanci u Judeji počeli su, očito, već u godinama kada je Hrist propovedao (vidi “Jevanđelje po Luki”, 13.I. i “Jevanđelje po Marku” 15.7.) (nazad)

(4) U Rusiji je ova zabrana važila sve do 1859. ili 1860. godine, i dobro se sećam kakav je utisak u Petrogradu imalo prvo objavljivanje jevanđelja na ruskom jeziku i kako smo svi žurili da kupimo to malo izdanje sinodske štamparije, gde se jedino i moglo kupiti. (nazad)

(5) Uporedite, na primer, način života Aleuta, koji su već tada počeli da izrađuju kamene noževe i strele (podatak sveštenika Venjaminova, kasnije mitropolita moskovskog 1840. s potpuno istovetnim opisima grenlandskih Eskima koje je nedavno objavila Dečja enciklopedija. (nazad)

(6) U Mojsijevom zakonu i već navedenome mestu iz Levitove knjige, već nalazimo reči: “Ne sveti se i ne budi zloban prema sinovima naroda tvojega”. Ali, ova zapoved stoji usamljena i u kasnijoj istoriji Izraela ne vidimo njegove tragove. Zato se na drugom mestu, u Izlasku, ozakonjavalo ropstvo, samo privremeno za kupljenog roba Jevreja (21, 2); bilo je dozvoljeno da se bez posledica kazne tuče rob svoj ili sluga, ako ovi ne bi umrli u toku dana ili dva posle batina; i konačno, kao i kod svih naroda koji u ovo vreme žive u rodovskom uređenju, ako je došlo do tuče i “ako bude štete, tada dušu za dušu, oko za oko, zub za zub, ruku za ruku, nogu za nogu, sakaćenje za sakaćenje, ranu za ranu, udarac za udarac” (21, 20, 23-25). (nazad)

(7) “Dakle, budite pokorni svakoj ljudskoj vlasti, Gospoda radi: caru, kao vrhovnoj vlsti, upraviteljima koje on šilje radi kažnjavanja zločinaca i koji strogošću čine dobro” – piše apostol Petar dok su u Rimu carevale takve zveri kao Kaligula i Neron (I Pet. 3, 13-14). I, dalje: “Sluge, s velikijem se strahom povinujte gospodarima, ne samo dobrima i krotkima, već i surovima”, itd. (2, 18). O savetima koje je pak apostol Pavle davao svojoj pastvi nezgodno je i govoriti. Oni predstavljaju direktno poricanje Hristovog učenja: “Svaka duša da bude pokorna višim vlastima, jer nema vlasti koja nije od Boga”; “načelni jeste sluga Božji” – piše apostol Pavle Rimljanima (Rim. 13, 1, 4). On je bogohulno naređivao robovima da se pokoravaju svojim gospodarima “kao Hristu” – tako makar stoji u njegovoj Poslanici građanima Efesa, a hrišćanske crkve priznaju da je ova apostolova poslanica originalna. Gospodarima, mesto da savetuje da se odreknu rada svojih robova, Pavle savetuje da budu umereni, “umeravajući strogost” (Ef. 6,5,9; Kol. 3,22; 1 Tim. 6, 1); gde je Pavle posebno naredio da slušaju oni robovi “čiji su gospodari verni…tim pre trebaju da im služe, što su oni verni i ljubljeni…” (1 Tim. 6, 2; Tit. 2, 9; 3, 1). (nazad)

(8) Episkop Sju (Eugene Sue) u svom izvanrednom romanu “Tajne naroda. Istorija proleterskih porodica tokom vekova” koji još nije preveden na ruski jezik, ima potresnu scenu u kojoj veliki inkvizitor kori Hrista za njegovu grešku što se previše milosrdno odnosio prema ljudima. Dostojevski, veliki obožavalac Sjua, kako je poznato, uneo je istu takvu scenu u svoj roman “Braća Karamazovi”. Da bi se razumelo koliko je crkva smetala slobodnom razvoju etike, ali i svih prirodnih nauka, dovoljno se podsetiti na vladavinu inkvizicije sve do XIX veka. U Španiji je uništila, tek 1808. godine francuska armija, ali pošto je njen sud tokom 320 godina sudio, mučio i pogubio više od 340.000 ljudi, od kojih je 32.000 bilo spaljeno “lično”, 17.659 – kao lutke i 291.450 podvrgnuto je raznim drugim mučeničkim kaznama. U Francuskoj inkvizicija je uništena tek 1772. godine, a imala je takvu snagu, da je čak jednoga umerenoga pisca kakav je bio Bufon, naterala da se javno odrekne od geoloških zaključaka o starosti geoloških vrsta, što je izrekao u prvom tomu svog zanimljivog opisa životinja koje su naseljavale zemlju. U Italiji, mada je inkvizicija uništavana lokalno krajem XVIII veka, ubrzo je obnovljena i delovala je u Severnoj Italiji do sredine XIX veka. U Rimu pak, tj. papskome Rimu, njene osnove postoje i danas u vidu tajnog sudišta, a deo jezuita u Španiji, Belgiji i Nemačkoj još traže njeno obnavljanje. (nazad)

(9) U poslednje vreme, često mešaju, naročito u Nemačkoj i Rusiji, pojmove “kultura” i “civilizacija”, tj. prosvećenost. Ipak su ih potpuno razlikovali u 60-im godinama. Kulturom su tada nazivali razvoj vanjskih životnih udobnosti, higijene, komunikacija, bogatstvo ukupne atmosfere, i sl. Civilizacijom pak, ili prosvešćenošću nazivali su razvoj znanja, mišljenja, stvaralaštva i težnju ka boljem ustrojstvu života. (nazad)

(10) Dreper u svom istraživanju “Sudari Nauke i Religije”, ukazao je kako se mnogo toga vezivalo za hrišćanstvo od paganskih kultova Male Azije, Egipta, itd. ali nije obratio dovoljno pažnje na još veći uticaj budizma, što dosad još nije dovoljno ispitano. (nazad)

(11) Tek su dela velikog osnivača prirodnih nauka Aristotela postala poznata srednjevekovnoj Evropi u prevodu s arapskog jezika na latinski. (nazad)

(12) Krstaški su pohodi prouzrokovali velike pokrete stanovnišva, gde je rob-seljak, koji je na rukavu nosio krst i priključio se krstašima, bio oslobođen od kmetske potčinjenosti.

(13) O ovome sloju života ima dosta dobrih istraživanja koja se prećutkuju u našim državnim školama i na univerzitetima. Njihov će spisak čitalac naći u mojoj knjizi “Uzajamna pomoć”, gde je takođe dat kratak opis života srednjevekovnih gradova.